پرورش گاو شیری و گوشتی

هزاران سال است که جزیی از کارهای روزانه هر کشاورز محسوب می شود انسان برای حفظ و نگهداری و تغذیه آنها از فراورده های گوناگون کشاورزی استفاده می کند انسان نخستین با شکار حیوانات نیاز غذایی خود را فراهم می ساخت و از گوشت – پوست – استخوان  گاوهای وحشی برای تهیه غذا – لباس – ظرف و ابزار دیگر استفاده می کردند نزدیک به ۶ هزار سال پیش از میلاد مسیح انسان شکار حیوانات را کنار گذاشت و به اهلی کردن حیوانات و زراعت روی آورد نخست سگ و سپس گوسفند را اهلی نمود

انسانهای اولیه ابتدا از شیر بز برای تغذیه استفاده می کردنند اما با اهلی کردن گاو که تولید شیر و گوشت آن چندین برابر بز بود استفاده کردنند بنابراین گاو بعنوان حیوان با ارزش برای انسان شناخته شد

تاریخچه اهلی شدن گاو

چگونگی اهلی شده گاو مشخص نیست اما آثار باستان شناسناسان نشان داده است که یکی از تمدنهای نخستین که به اهلی کردن گاو پرداخته در خاورمیانه قرارداشته این آثار نشان داده که این گاوها کوهان دار بوده و مربوط به سه هزار سال پیش از میلاد مسیح بوده است. باستان شناسان همچنین نتیجه گرفتند که اهلی شدن گاو در آسیا و خاورمیانه مربوط به ۴۵۰۰ الی ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح می باشد. گاوهای اهلی از خاورمیانه به سمت آفریقا و اروپا سرازیر شده و همچنین اهلی شدن گاو ور اروپا نیز بطور جداگانه ای صورت گرفته است.

دلایل اهلی کردن گاو:

نژاد گاوها از خانواده بویده Bovidae  ، زیر رده نشخوارکنندگان ، از راسته آریتوداکتیل تک سمی و سم شکافته و از گروه پستانداران جفت دار است. این خانواده در برگیرنده چندین جنس است که جنس بس (BOS) تمام گاومیش ها و گاوها را در برمیگیرد

مهمترین دلیل در ابتدا استفاده از نیروی زیاد این حیوان برای بارکشی و انجام کارهای مختلف کشاورزی بوده در این هنگام انسان برای تامین گوشت و پوست از حیوانات وحشی استفاده می کرده.

بعد از اهلی شدن گاو به ترتیب فیل – شتر – اسب اهلی شدند. زمانیکه هیچ یک از گاوهای شیری قاره آمریکا – اروپا و آفریقا اهلی نشده بودند گاومیش های هندی و تبت بنام یاک(yak) اهلی شده و مورد استفاده قرار گرفته بودند . در قاره آمریگا نوعی گاومیش بنام بایسون (Bison) وجود داشت که سرخ پوستان قادر به اهلی کردن آن نبودند اما در قرن ۱۶ میلادی گاوهای یاد شده بوسیله مهاجران اسپانیایی به قاره آمریکا انتقال داده شدند .

اهمیت اقتصادی گاو

فرآورده های گاور اعم از شیر – گوشت – پوست و مدفوع گرفته تا اندامهای درونی آن هر یک به نوبه خود مورد استفاده قرار می گیرند شاید کمتر حیوانی بتوان یافت که تا این اندازه برای بشر مفید باشد.

نقش گاو شیری در تولیدات جهانی:

  1. شیر و فرآوردهای آن : قسمت اعظم شیر تولیدی در جهان توسط گاو تولید می شود . این حیوان حدود۹۱ درصد کل شیر جهان را تولید می کند . در بعضی از کشورها علاوه بر شیر گاو از شیر گوسفند – بز – گاومیش – مادیان – خوک و شتر نیز استفاده می کنند. اهمیت گاو در تولید شیر آنقدر با ارزش است که به آن لقب نامادری انسان داده اند.

شیر بعنوان کاملترین غذا برای نوزاد پستانداران شناخته شده است . و بعنوان تنها منبع غذایی برای نوزاد پستانداران می باشد . وجود شیر در غذای انسان از آن نظر بیشترین اهمیت را دارد که تامین کننده ۳ ماده غذایی مهم یعنی پروتئین – کلسیم و ریبوفلاوین

( ویتامین B ) است بطوری که این ترکیبات در فرآوردهای غلات بمیزان بسیار کمی وجود دارد بنابراین شیر باید بعنوان مکمل غذایی در کنار غلات مورد تغذیه انسان واقع شود. از میان سه ترکیب فوق پروتئین ها بدلیل تامین کننده اسیدهای آمینه ضروری و کمیاب اهمیت فوق الغاده ای دارند.

گوشت : یکی دیگر از فرآوردهای گاو است گاوی که برای تولید شیر نگهداری می شود پس از یایان عمر مفید تولیدی روانه کشتارگاه می شوند همچنین گاوهای پرواری و گاونردامداریهای شیری برای تولید گوشت پرورش داده می شوند اگرچه تقاضا برای گوشت گاو زیاد اما چون برای تولید گوشت گاو ، ضریب تبدیل غذایی در حیوانات کوچک جثه بویژه طیور نامطلوب تر است. بنابراین تولید گوشت گاو گرانتر تمام می شود . گوشت بیشتر ترکیبات لازم را برای یک غذای کامل دارد ( پروتیین – کالری – ویتامین ها – گوارش پذیری بالا ) در حدود ۹۷درصد.

نکاتی که برای موفقیت یک دامدار موثر است

۱٫دام اصیل و اصلاح شده برای پرورش انتخاب کنند و از خرید دامهای بیمار و آلوده خودداری کنند البته با توجه به اقلیم کشورمان گوساله دورک مقاومتر نسبت به بیماریها بوده و ضریب تبدی قابل قبولی برای پرواربندی دارند

۲٫محلی که برای پرورش انتخاب می کند باید بهداشتی و تمیز باشد و دامدار باید دارای ساختمان و تاسیسات لازم و متناسب با تعداد گاو شیری – تلیسه و گوساله باشد.

۳٫از علم و تجربه کافی برای شروع کار برخوردار باشد و به اصول علمی آگاهی کافی داشته باشد. برای پیشرفت کار باید به گزینی و انتخاب مطلوب انجام بدهد.

همواهر نژادهای مختلفی از دامها برای نگهداری و پرورش وجود دارند و یک دامدار باید با توجه به شرایط اقلیمی منطقه و هدف از پرورش و نگهداری یک گروه خاص را مدنظر قراردهد.

منظور از یک گروه خاص یعنی درجه خلوص دام که عبارتند از :

۱٫گروه خالص : دامی که دارای شجره نامه مشخص و یکدست باشد

۲٫گروه ناخالص : تقریبا خالص اما هنوز به نسل ۵ الی ۶ آمیزش نرسیده است

۳٫گروه آمیخته (دورگ) : دامی که از آمیزش دو یا چند نژاد خالص بدست آمده باشد

۴٫ گروه اسکراب (scrub): دامی که از نژاد آمیخه نیست و و یژگیهای یک نژاد خالص و پسندیده را ندارد

عواملی که در انتخاب نژاد ( نژاد گزینی) موثر است:

برای انتخاب یک نژاد شیری باید به

۱٫وضعیت بازار در حال و آینده دقت کرد اگر کمیت شیر در نظر گرفته شود باید از نژاد هلشتاین استفاده کرد – اگر کیفیت شیر مدنظراست باید از نژاد جرسی استفاده کرد و اگر هدف تولید شیر به همرام گوشت است باید از نژاد سمینتال استفاده کرد.

۲٫ آب و هوای منطقه : اگر منطقه گرم باشد باید نژاد مقاوم به گرما مانند نژاد براهمن و برای مناطق سردسیر باید از نژاد هلشتاین استفاده کرد.نژاد جرسی و بران سوئیس در مقابل گرما از نژاد هلشتاین مقاوم ترند.

۳٫ سخت زایی

۴٫علاقه شخصی

تهیه گاو برای تاسیس گله گاو شیری

۱٫خرید گاو شیری: سریعترین روش و مطمئن ترین روش است البته گله باید طوری تامین شود که بتوان از سال دوم بیست درصد گله را حذف و بیست درصد جوان سازی کرد . خرید گاوهایی که دارای رکورد شیر بالا و پیک تولید بیشتری هستند . این روش نیاز به سرمایه کافی دارد. در خرید دام نیاید فقط به تیپ ظاهری توجه کرد بلکه بازده ژنتیکی( شجرنامه) و تولید آن نیز باید توجه کرد –به سلامتی و سن دام . بیشترین مقدار شیر تولیدی هر گاو در سن ۵-۶ سالگی است.بازده تولید پس از ۶ سالگی کاهش یافته و نزدیک به ۷ سالگی باید از گله حذف شود.

۲٫خرید تلیسه : خرید تلیسه آبستن یکی از روشهای معمولی برای این کار است . در هنگام خرید تلیسه ها باید در درجه اول به شجرنامه و ثانیا به تیپ و ظاهر پستانها – سر پستانها و زاویه قرار گرفتن آنها در بین پاهای عقب توجه کرد. به مادر و خواهر آن دام نیز باید توجه کرد.

۳٫خرید گوساله : ارزانترین روش است .اگر غذای زیاد و ارزان قیمت در دسترس باشد.عیب ای روش این است که دامها را به سختی می توان ارزیابی کرد و هیچ راندمان ژنتیکی و فرم پستانها در دست نمی باشد.

در هنگام خرید دام عاری بودن آنها از بیماری بویژه سل – بروسلولز – تریکوموناز- و ورم پستان مهم است . بعد از خرید باید حداقل ۳۰ الی ۶۰ روز آنها را قرنطینه و سپس وارد گله کرد.

از معروفترین نژادهای شیری :

۱٫نژاد جرسی

۲٫نژاد گرنزی

۳٫نژاد هلشتاین

از معروفترین نژاد گوشتی :

۱٫نژاد هرفورد

۲٫نژاد آنگوس

۳٫نژاد شاروله

۴٫نژاد سمینتال

۵٫براهمن

۶٫شورت هورن

۷٫برانگوس

۸٫لیموزین

۹٫گالوی و نژاد بیفالوست

از معروفترین نژادهای دو منظوره ( شیری و گوشتی ) :

۱٫بران سوییس

۲٫شورت هورن

۳٫هلشتاین

۴٫سمینتال

گاوهای بومی ایران :

گاوهای بومی ایران اغلب براساس منطقه ای که در آن پرورش یافته اند نامگذاری شده اند:

۱٫گاوسرابی

۲٫گاو سیستانی

۳٫گاوگلپایگانی

۴٫گاو دشتیاری

۵٫گاو مازندرانی

۶٫گاو اطراف تهران

نژاد سمینتال( شیری -گوشتی )

نژاد هرفرد ( گوشتی )
نژاد آنگوس ( گوشتی )
نژاد بران سوئیس ( شیری )
نژاد جرسی ( شیری )
نژاد شورت هورن ( گوشتی – شیری )
نژاد براهمن ( گوشتی )
نژاد گرنزی ( شیری )
نژاد برانگوس ( گوشتی )